Starenje populacije i novi izazovi koji prate demografske promene
U 21. veku zdravlje određuju brojni društveni trendovi ali istovremeno zdravlje utiče na iste. Privreda se globalizuje, sve više ljudi živi i radi u gradovima, obrazac porodice se menja, a tehnologija ubrzano razvija. Starenje stanovništva predstavlja jednu od najvećih društvenih transformacija. Ubrzo će svet imati više starih ljudi nego dece i veoma starih osoba će biti više nego ikada ranije.
Starenje stanovništva danas predstavlja jedan od najvećih uspeha čovečanstva, ali i jedan od javnozdravstvenih izazova, jer su stare osobe pod većim rizikom od obolevanja od hroničnih nezaraznih bolesti, pa često imaju i više zdravstvenih problema istovremeno.
Svet
• Procenjuje se da će se procenat starih osoba preko 60 godina skoro udvostručiti u periodu između 2000. i 2050. godine. Očekuje se da apsolutni broj ljudi starosti 60 i više godina poraste sa 605 miliona na 2 milijarde u istom periodu, dok će se broj osoba starijih 80 i više godina biti skoro četiri puta veći do 2050. godine i iznosiće 395 miliona.
• Broj osoba starijih od 65 godina premašiće broj dece mlađe od 5 godina u narednih pet godina, a do 2050. godine i broj dece mlađe od 14 godina.
• Danas većina starih osoba živi u ekonomski slabo razvijenim i nerazvijenim zemljama, i oni će činiti 80% populacije do 2050. godine.
Evropa
• Više od 160 miliona ljudi je starosti preko 60 godina.
• Predviđa se da će se očekivani životni vek u EU produžiti za 8,5 godina kod muškaraca i 6,9 kod žena,
• Prosečna starost muškaraca će se produžiti sa 76 godina u 2008. godini na 84,5 godina, a kod žena sa 82,1 godina na 89 godina do 2060. godine.
• Očekuje se utrostručenje broja osoba starosti preko 80 godina sa 22 miliona u 2008. godini na 61 milion u 2060. godini.
Republika Srbija
U Republici Srbiji procenat osoba preko 65 godina će iznositi najmanje 22% do 2030. godine, što je skoro jedan na četiri stanovnika. Stanovništvo Srbije je sve starije. Osnovna odlika starosno-polne strukture stanovništva Republike Srbije danas je brojčana dominacija muškaraca kod mladog stanovništva, odnosno dominantnost žena kod sredovečnog i starog stanovništva. „Najstariji” je region Južne i Istočne Srbije, gde je čak 25% stanovništva starije od 60 godina
Vitalno demografske karakteristike grada Kragujevca
Rezultati Istraživanje Zdravstveno stanje stanovništva na teritoriji grada kragujevca sprovedeno od strane Instituta za javno zdravlje Kragujevac uz podršku Skupštine grada poslužilo je kao osnov za objektivnu identifikaciju zdravstvenih problema i prioriteta, kao i kreiranje preventivnih programa u cilju njihovog rešavanja. Jedan od pokazatelja zdravstvenog stanja stanovništva je očekivano trajanje života. U Kragujevcu je dostiglo vrednost od 75,82 (77,93 godina za žene, a 73,72 godine za muškarce). U najrazvijenijim zemljama očekivano trajanje života je iznad 80 godina
Pri proceni demografske situacije značajan pokazatelj je starosna struktura stanovništva. Postoji više indikatora za analizu starosti stanovništva, a jedan od njih je i biološki tip stanovništva, koji pokazuje učešće pojedinih starosnih kategorija (0-14, 15-49, 50 i više godina) u ukupnom broju stanovnika. Sa 39,9 % osoba starosti 50 i više godina i sa svega 14% mlađih od 15 godina, stanovništvo spada u regresivni tip stanovništva.
Drugi pokazatelj starosti stanovništva je prosečna starost. Stanovništvo je staro kada je prosečna starost iznad 30 godina. U Kragujevcu prosečna starost u 2014. godini iznosila je 42,27 godina, a u 2007. godini 40,42. Prosečna starost žena je veća za 2 godine od prosečne starosti muškaraca (tabela 4).
Indeks starosti predstavlja odnos starih 60 i više godina i osoba mlađih od 19 godina. Granična vrednost za taj indikator je 0,4, a vrednost veća od 0,4 ukazuje da je u populaciji prisutan proces demografskog starenja. U Kragujevcu u 2014. godini indeks starosti je iznosio 1,3, a 2011. godine 1,1.
Važan pokazatelj starosti stanovništva je zrelost stanovništva, indikator koji govori o procentualnom učešću osoba starih 65 i više godina u ukupnoj strukturi stanovništva. Ako je zrelost veća od 10% stanovništvo je vrlo staro (prema kriterijumima Ujedinjenih Nacija). U Kragujevcu u 2014. godini zrelost stanovništva je bila 15,6%, ta vrednost govori da se radi o veoma starom stanovništvu.
Novi izazovi koji prate demografske promene
• Očekuje se u budućnosti povećana zastupljenost starih, hronično obolelih i funkcionalno zavisnih osoba. Naime, stare osobe najčešće obolevaju od hroničnih nezaraznih bolesti, kao što su bolesti srca i krvnih sudova, rak i šećerna bolest. Osim toga, stare osobe često imaju više zdravstvenih problema istovremeno.
• Takođe, broj osoba koji živi sa invaliditetom je u porastu zbog starenja stanovništva. Naime, skoro 65% svih osoba sa poremećajima vida su uzrasta 50 i više godina. Ova starosna grupa čini oko 20% svetske populacije.
• Na globalnom nivou, mnoge stare osobe su pod rizikom od različitih oblika lošeg i nehumanog odnosa prema njima. Skoro 4–6% populacije starih u razvijenim zemljama iskusilo je neki oblik maltretiranja kod kuće. Nasilno ponašanje u institucijama uključuje primenu fizičke sile, lišavanje dostojanstva starih (na primer ostavljajući ih u neurednoj odeći) i namerno neobezbeđivanje neophodne nege (razvoj dekubitusa, na primer). Loše postupanje sa starim osobama može dovesti do ozbiljnih fizičkih povreda i dugoročnih psiholoških posledica.
• Rizik od demencije naglo raste sa povećanjem godina starosti. Procenjuje se da 25–30% osoba uzrasta 85 ili više godina ima određeni stepen smanjenja kognitivnih funkcija.
• Mnogi veoma stari ljudi gube sposobnost da samostalno žive zbog ograničene pokretljivosti, psihološke ili moralne slabosti ili drugih fizičkih problema. Mnogima je potreban neki oblik dugoročne nege, što uključuje negu u staračkom domu, gerontodomaćice, pomoć u kući, brigu lokalne zajednice i duži boravak u bolnici.
• U kriznim situacijama stari su posebno osetljivi. Naime, oni često ne mogu da pobegnu ili da putuju na dugim relacijama i mogu biti ostavljeni i prepušteni sami sebi.
Izvor: Institut za javno zdravlje Kragujevac
Foto/video: Bojan Radošević